Giftige paddenstoelen: deze kom je met je hond tegen in het Nederlandse bos

Zondagochtend, eikenbos, natte bladeren. Je beagle staat met zijn kop in de mossige rand van een boomstam en kauwt. Als je bij hem bent, is het al weg. Je ziet nog drie bleke paddenstoelen staan, een beetje groenig, met een rokje om de steel. Hij kwispelt. Er is niets aan de hand. Denk je.

Dit is het moment waarop het misgaat, en niet op de manier die je verwacht. Niet omdat je hond meteen ziek wordt, maar juist omdat hij dat niet wordt. De gevaarlijkste paddenstoel in Nederland, de groene knolamaniet, geeft pas na zes tot 24 uur klachten. Tegen die tijd zit het gif al in de lever.

In het najaar staan bos, park en tuin er vol mee, en een hond die alles oppakt vindt ze vanzelf. De meeste honden houden er een dag diarree aan over. Een klein deel niet, en dat deel kun je aan de hond niet zien. Daarom staat hieronder niet alleen welke giftige paddenstoelen er zijn, maar vooral hoe lang het duurt voordat je iets merkt.

Het seizoen is nu

Paddenstoelen komen op als het nat en koel wordt. In Nederland is dat van eind augustus tot in november, met de piek in september en oktober. Precies de maanden dat je vaker in het bos loopt en dat de bladeren verbergen wat eronder groeit.

Zes soorten die je moet kennen

De tekeningen hieronder laten zien waar je op let. Tik op een soort om het kenmerk te zien. Maar aan de hand van een tekening een paddenstoel op naam brengen is gevaarlijk, ook voor mensen die het vaker doen. Gebruik ze om te weten wat je zoekt, niet om te besluiten dat het wel meevalt.

De knolamanieten: het gif dat wacht

De groene knolamaniet heeft een olijfgroene tot gelige hoed, witte plaatjes, een ring om de steel en onderaan een knol in een vliezig zakje. Je vindt hem vooral onder eiken en beuken. Zijn witte familielid, de kegelvormige knolamaniet, heeft hetzelfde gif en is helemaal wit.

Het gif heet amatoxine. Het legt de eiwitaanmaak in lever- en niercellen stil (Merck Veterinary Manual). Het verloop, bij mens en dier hetzelfde, heeft drie fases: eerst niets, dan na zes tot 24 uur heftig braken en diarree, daarna een periode waarin je hond opknapt terwijl de lever intussen kapotgaat (Santi e.a.). Volgens de Merck-handleiding overlijdt meer dan de helft van de dieren die het binnenkrijgt, soms pas na een week of twee. Hoe eerder de behandeling begint, hoe beter de kans.

Het bundelmosklokje: klein, bruin en net zo erg

Een klein bruin paddenstoeltje met een ringetje, in groepjes op dood hout en boomstronken. Het lijkt op het eetbare stobbezwammetje en bevat hetzelfde amatoxine als de knolamaniet. Het verraderlijke: het ziet er totaal onschuldig uit.

Vliegenzwam en panteramaniet: een hond die wankelt

De vliegenzwam kent iedereen: rood met witte stippen. Zijn bruine neef, de panteramaniet, heeft een bruine hoed met witte stippen en is sterker. Het gif, ibotenzuur en muscimol, werkt op de hersenen. Binnen een kwartier tot twee uur ziet je hond eruit alsof hij dronken is: wankelen, suf, trillen, soms opgewonden en in het ergste geval aanvallen (NAMA). Bij een hond in de Verenigde Staten liep een vliegenzwamvergiftiging zelfs dodelijk af (Romano e.a., 2019).

Vezelkoppen: kwijlen binnen een half uur

Kleine, bruine tot beige paddenstoelen met een hoed die vaak inscheurt, in gazons, parken en bermen onder bomen. Ze bevatten muscarine, en honden zijn daar gevoelig voor. Binnen een kwartier tot een half uur: veel kwijlen, tranende ogen, braken, diarree en een trage hartslag. De dierenarts heeft er een tegengif voor, atropine (dvm360). Dat tegengif helpt juist niet bij de vliegenzwam (NAMA), en dat is een van de redenen dat de dierenarts wil weten wat je hond at.

De rest: vooral een zere buik

De meeste paddenstoelen in je tuin geven hooguit maag-darmklachten, meestal binnen zes uur. Vervelend, niet levensgevaarlijk. Het probleem is dat jij en ik niet kunnen zien welke paddenstoel in welke groep valt.

Hoe laat is het nu? De tijdlijn per gif

Sleep het bolletje naar het aantal uren sinds je hond iets at. Je ziet welke gifgroepen tegen dat moment meestal al klachten geven, en welke nog kunnen komen.

De les van deze tijdlijn: geen klachten na twee uur betekent dat het geen vezelkop of vliegenzwam was. Over een knolamaniet zegt het niets.

Wachten tot hij ziek wordt, is bij knolamanieten precies verkeerd

Het klinkt logisch: je hond is vrolijk, dus je kijkt het even aan. Bij alles wat binnen een uur werkt, zie je vanzelf of het misgaat. Bij de knolamaniet ben je dan de tijd kwijt waarin de dierenarts het gif nog uit de maag kan halen. Daarom: bel meteen, ook als je hond nergens last van heeft.

Wat je wél doet:

1. Pak af wat er nog in zijn bek zit en houd hem weg van de plek.
2. Bel je dierenarts of de spoedpost. Zeg hoe laat het was en hoeveel je denkt dat hij at. Je dierenarts kan overleggen met het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum, dat sinds 2017 dag en nacht gespecialiseerde dierenartsen kan inschakelen (NVIC). Discus zegt het kort: ga bij een paddenstoel altijd naar de dierenarts.
3. Neem een paddenstoel van dezelfde plek mee, met de voet erbij, want daar zitten de knol en de ring. In een papieren zakje, niet in plastic, want dan wordt het een papje. Kun je niets meenemen, maak dan foto’s van boven, onder en opzij.
4. Laat hem niet zelf braken. Geen zout, geen zeepsop. In een Nederlands dierenartsenvakblad staan twee honden beschreven die overleden nadat ze zout kregen om te braken (MC voor Dieren), en ongeveer vier gram zout per kilo lichaamsgewicht kan al dodelijk zijn (Merck Veterinary Manual). De dierenarts geeft een injectie die veilig en snel werkt.

De meeste honden houden er niets aan over, en toch bel je

Dit artikel kan de indruk geven dat elke paddenstoel een ramp is. Dat klopt niet. Het grootste deel van de honden die in het bos iets pakken, heeft een dag buikpijn of helemaal niets. Wie elke herfst paniek leest, gaat de waarschuwing op den duur negeren, en dat is gevaarlijker dan een lijst die te weinig zegt.

Maar de verhouding is scheef. Een onnodig telefoontje kost je vijf minuten. Een gemiste knolamaniet kost je hond zijn lever. En het advies “neem de paddenstoel mee” dat overal staat, ook hier, is in de praktijk lastiger dan het klinkt: vaak weet je niet wat hij precies at. Dan is een foto van alles wat op die plek groeit het beste wat je hebt.

Ook onze eigen hoek verdient een kanttekening. Deze site schrijft positief over paddenstoelen als aanvulling, zoals turkey tail hond en reishi hond. Dat gaat over gedroogde, gecontroleerde producten, niet over wat je hond onder een eik vindt. Wat wel en niet mag, van de champignon uit de winkel tot de soorten uit het bos, staat in de gids mogen honden paddenstoelen eten. Meer over paddenstoelen voor honden vind je op de voorpagina.

Voor je volgende boswandeling

Zet het spoednummer van je dierenarts in je telefoon, onder een naam die je om zeven uur ’s ochtends terugvindt. Zoek op welke spoedpost in jouw regio ’s nachts en in het weekend open is. En stop een papieren boterhamzakje in de jaszak die je in het bos draagt. Het kost niks en je hebt het precies op het moment dat je geen tijd hebt om te zoeken.

Na de eerste nachtvorst wordt het rustiger

Vanaf de eerste echte nachtvorst in november verdwijnen de meeste paddenstoelen uit het bos. Tot die tijd geldt: hoe natter het weer, hoe meer er staat. Een warme, natte week in oktober is de week waarin je je hond het kortst aan de lijn houdt bij de voet van eiken en beuken.